اوّلين تپشهاي عاشقانة قلبم (نامههاي فروغ فرخزاد به همسرش، پرويز شاپور)
به كوششِ كاميار شاپور و عمران صلاحي انتشارات مرواريد چاپ اول، 1381
اولين تپشهاي عاشقانة قلبم مجموعهاي از نامههاي عاشقانة فروغ فرخزاد است به پرويز شاپور. اين نامهها، كه خصوصيترين حالات فروغ را در تنهاييهايش برملا ساخته، به خواننده امكان ميدهد تا از نماي نزديكتري به فروغ نگاه كند و او را مستقيم و بيواسطه به شانزده سالگي فروغ ميبرد؛ به تنهاييهاي مضاعف خاص او كه هيچكس از آنها خبر نداشته؛ به تب و تابهاي عاشقانة دختري پراحساس و شلوغ؛ به قلمرو خصوصيِ وجودي سراپا زنانه، با غمها، شورها، تجربهها و دشواريهاي روزمرة زنِ ايراني. اينبار فاجعه اينجاست كه فروغ نوجوانِ احساساتي ـ همچون اغلب دختران در اين سن و سال ـ عاشق مردي شده است از سنخِ مردانِ تاريخِ سلطة مذكر؛ آن هم چه عشقي: ديوانهوار و افلاطوني! و ما كه همواره با فروغِ شاعرِ روشنفكرِ اسطورهايِ پس از تولدي ديگر مأنوس بودهايم، باورمان نميشود و حسابي جاميخوريم.
ذهن، در مواجهه با اين پديدة تراژيك، خطاهاي ذهني شيفتهوارش را بهتدريج اصلاح ميكند. يكي از آنها همين دريافتن عشق فروغ به پرويز شاپور است. ذهنِ اسطورهپرداز، با كلينگري و پرسش نكردن از جزئيات و دقيق نشدن در لحظههاي زندگي، گمان ميبرده كه فروغ، پس از رهايي از اسارت پدرسالاري، در چارديواري خانه/ ازدواجِ ناگزير محبوس بوده و از اسارتي به اسارت ديگر قدم گذاشته و سپس با جدايي جسورانهاش عليه اين اسارت مضاعف عصيان كرده و آزادي زنانة محض را به تجربة زيستي خود درآورده است. حتي مجموعههاي ديوار و اسير و عصيان نيز بر اين ساخت ذهني اسطورهاي صحه گذاشتهاند. به همين دليل، تصور رابطة عاشقانه فروغ و پرويز شاپور، آن هم به اين شكل يكسويه و در سطح اين رمانتيسمِ پرسوز و گداز، براي خواننده تقريباً محال و بسيار دور از واقع است.
ذهنيت اسطورهگر، بهدليل بازيافتن آرمانهاي سركوبشدة بشري در ساحَت اسطوره، همهچيز را مجرد ميبيند نه در يك ارتباط تنگاتنگِ همهجانبه و ديالكتيكيِ عين و ذهن و جامعهشناسي و روانشناسي شناخت. چنين ذهنيتي شخصيت مورد نظر خود را از تمامي روابط تاريخياش منفك ميكند و گمان ميبرد كه اعتراض جزء ذاتيِ سرشت فروغ فرخزاد بوده است و او از آغاز بهصورت خودبهخود و درونجوش عليه تمامي قيود عصيان كرده است. از اين است كه پيآمدگان القاب ستايشآميزي نظير پريشادخت شعر، فرشتة عصيانگر، شاعر شورشگر و... به او دادهاند. در حاليكه مطالعة اين نامهها نشان ميدهد كه فروغ، با تجربة زمينيِ عشقي متعارف، به مرحلة اعتماد و جرئت و گستاخي و عصيان ميرسد. تا پيش از ورود عشق، او نيز همچون ديگران سلطة ناگزير خانواده و محيط پدرشاهي را ـ بهطوع يا بهاكراه ـ پذيرفته بوده است. اما با تجربة عشق، نخستين گامها را بهسوي شهودِ حقيقت، كشف خويشتن و شناخت جهان پيرامونش برميدارد. نامههاي اولية او به پرويز شاپور بازتاب كامل عشق پرشور و سودازدة نوجواني 16 ساله است با همة خيالپردازيها و شعارگونگيهاي ويژهاش:
من بدون تو حتي يك لحظه هم نميتوانم زندگي كنم... و احساس ميكنم كه بجز تو هيچكس ديگر را نميتوانم دوست داشته باشم. (ص 39)
آيا وجود تو خود به تنهايي براي من سعادت بزرگي نيست؟ و آيا زندگي در كنار تو كمال مطلوب من نميباشد؟ (ص 99)
يك شب من عروس ميشوم و تو داماد و بعد هم... ديگر بقيهاش را خودت حدس بزن راستي خيلي خوشبختيم. (ص 121)
من كاملاً از حيث فكري در اختيار تو هستم هرچه بگويي با جان و دل اجرا ميكنم. (ص 122)
فروغِ 16 ساله با صراحت و صميميتِ تمام هرچه را كه در جان شيفتة دخترانهاش هست مينويسد. به عروس شدن، به زندگي روزمره، به بچهدار شدن فكر ميكند. با شور و اشتياق از تزيين خانهاش سخن ميگويد، كموبيش مثل تمام تازهعروسها. ميبينيم كه، در اين نامهها، هيچ تفاوتي ميان فروغ و دختران همسال او در ابراز احساسات و عواطف و آرزوها نيست. مثل همة دختراني كه دوران نامزدي را ميگذرانند، ياد بچه كه ميافتد، اشك در چشمهايش جمع ميشود:
پرويز جانم همين الان كه ياد بچه افتادم اشك توي چشمم حلقه زد خداي من آن روز كه من و تو بچهاي داشته باشيم و با او از صبح تا شب بازي كنيم كي ميرسد؟ حتي اين خيال قلب مرا ميفشارد تو نميداني من چهقدر دلم ميخواهد يك دختر چاق و سالم داشته باشم برايش لباس بدوزم عروسك بدوزم او را به گردش ببرم او را روي سينهام فشار بدهم. (ص 63)
فروغ، چون دختران همسن و سال خود، شعارهاي عاشقانة تند و آرمانگرايانه ميدهد: تا آخر عمر با هم بودن، به هم وفادار بودن، خوشبختي ابدي... حتي ميخواهد براي بچهاش بهترين مادر باشد. گمان ميبرد در فقدان چنين مادري، خودش حتماً همان مادري خواهد شد كه ميپندارد، درست برعكس مادر خودش:
در حقيقت اين خانه براي من مدرسهايست و من در اينجا درس تربيت كودك را فرا ميگيرم. (ص 63)
عشق از خيال ميآيد. براي همين عاشق ميپندارد كه به هر كاري قادر است. ميتواند كوه بيستون را جابهجا كند. ميتواند تا آخر عمر در كنار معشوق زندگي كند و خوشبخت باشد. گمان ميبرد بدون او حتماً ميميرد. اين حرفها همه از جنس عشق است، يعني از جنس خيال؛ نه از جنس واقعيت. به همين خاطر است كه رنگ و بوي شعار به خود ميگيرد. در عين حال، همين ورود شيداگونه به عالم خيال و عشق، و تداوم غيرصوري و سرشار از صميميت آن، بهتدريج فروغ را از يك دختر عاديِ گرفتار در دايرههاي مجازي خارج ميكند و به دوران جديدي از زندگي ميبَرد كه بسترساز دگرديسي و انقلاب وجودي اوست. نامهنگاريهاي فروغ نخستين گامهاي كوچك او را بهسوي عصيان و شكستن قيدها شكل ميبخشند و به او قدرت ايستادگي در برابر آداب و رسوم خفقانآور خانواده، سنتِ سنگشده و غيرانساني، و عرفهاي ناهنجار و ضد زن محيط اجتماعي را ميدهند.
دقيقاً معلوم نيست كه فروغ از چه سالي شروع به شعرگفتن كرده است. خودش در نامهاي در 20 سالگي ميگويد:
حالا 20 سال دارم... يك سال است كه بهطور مداوم شعر ميگويم... و سه سال است كه اصولاً شاعر شدهام، يعني روحية شاعرانه پيدا كردهام.
اگر اين تاريخ را بپذيريم، ثابت ميشود كه فروغ پس از تجربة عشق به شعر روي آورده و، به تعبير خودش، روحية شاعرانه پيدا كرده است. به يك اعتبار، ميتوان اينطور گفت كه، در جريان سيال و پيوستة «خواندن» شعر، به عشق برخورده، و عشق، فوارة «سرودن» شعر را در وجودش به جوشش درآورده است. ربالنوع عشق، نيروي تخيل و احساس و شور زندگي را در او بيدار كرده و اينها با هم او را به سوي سرزمين شعر راندهاند. درست مانند اغلب دختران جوان كه، با نخستين جوانههاي عشق بر شاخههاي بلوغ، شعر و شعرخواني و تقليد از شاعران و شعرهايشان و نگارشِ احساساتِ فوراني و شيداگونهشان هم آغاز ميشود؛ و فروغ هم از اين قاعدة كلي مستثنا نبوده است. تفاوت فروغ با همنسلانش پس از ازدواج آشكار ميشود.
معمولاً عشق وقتي به ازدواج ميانجامد، قاعدهاش پايان تخيل است و آغاز واقعيتها و ضرورتها و تسليمهاي ناگزير به آنچه جبر زندگاني روزمره پيش ميآورد و گريزي از آن نيست. تلاطم زندگي فروغ، پس از ازدواج، از همين تسليمناپذيري به واقعيتها و ضرورتها آغاز ميشود. او، از طريق عشق و شعر و عصيان، ذره ذرة خودش را كشف ميكند و نميتواند بهراحتي تسليم ناگزيريها شود. هرچند هم كه ميخواهد و تلاش ميكند كه بشود، شعر او را به تخيل و رويا و ماورا ميكشاند و نميگذارد در واقعيت روزمره گم شود:
به نظر من شعر شعلهاي از احساس است و تنها چيزي است كه مرا در هر حال كه باشم ميتواند به يك دنياي رويايي و زيبا ببرد.
اين خودكاوي دروني نميگذارد فروغ، پس از رهايي از اسارت خانوادة سنتي پدرسالار، در اسارت آن شوهر و خانواده بماند. شايد فكر كنيم سرانجام عشق شديد و «تپشهاي عاشقانة قلبش» او را مجبور به عقبنشيني ميكند و بالاخره «آدم» ميشود. اما آنچه اتفاق ميافتد درست عكس اين نظرية همگاني است. آتشِ عشق اگر تسليم واقعيتِ افسرنده و خاكستركننده نشود و همچنان گرم و داغ و پرهيجان و شورانگيز بماند و به ژرفاي روح رسوخ كند، درخشش عظمت، قدرت عصيان و پالايندگي رنج را بهتدريج در بطن خود پرورش ميدهد. و فروغ به نيروي دروني همين عشق در نهايت بر ابتذال زندگي عاميانه، بر استبداد سلطة سنتي، و بر خوشيهاي حقير «انسانهاي پوكِ پر از اعتماد» و بر «انبوه بيتحرك روشنفكران اطراقكرده در منجلاب و مردابهاي الكل»1 يورش برد. فروغ، بهرغم غريزة نيرومندي كه او را با همة ذرات وجودش بهسوي پرويز و كاميار ميكشيد، از خود نيز برگذشت، و زنِ ايرانيِ تعاليگرايِ انسانمدارِ مدرن را به جامعة ما عرضه كرد. هزينهاش را نيز پرداخت. فروغ ديگر هرگز طعم خوشبختي را نچشيد و همة زندگياش به رنجي ابدي تبديل شد، رنجي كه مدام او را از درون ميخورد و به تعبير خودش «گِردش» ميكرد... تا آنجا كه «همة هستياش آية تاريكي» شد. شعر و عشق و زنانگي، فروغ را به واديهاي خطيرِ عظمت و عصيان و رنج كشانيد و در فرآيندي فشرده و سهمگين فرديت او را از قاعدة معمول خارج كرد و بهصورت يك استثنا درآورد.
آيا مغناطيس نيرومند و پرجاذبة فروغ ما را نيز درگير تناقضات وجودي او نساخته است؟ نميدانم. شايد. پس بازميگرديم به واقعيتِ فرآيندِ اين راه سختي كه شاعر ما طي كرده است:
حس ميكنم كه عمرم را باختهام... و خيلي كمتر از آنچه كه در بيست و هفت سالگي بايد بدانم ميدانم. شايد علتش اين است كه هرگز زندگي روشني نداشتهام. آن عشق و ازدواج مضحك در شانزده سالگي پايههاي زندگي آيندة مرا متزلزل كرد.
چرا فروغ اينچنين سخن ميگويد؟ چرا، به فاصلة پنج شش سال، از بنياد منكر همهچيز ميشود؟ اينهمه تناقضات عجيب و غريبِ اين روح زنانة سرگردان (ص 296) از كجاست؟ اين اعتراف به «باختن» تمامي عمر، اين تعبير وهنآميز و كينهتوزانة «مضحك» نسبت به آن «عشق و ازدواج افلاطوني» ـ كه پرتوي از تپشهاي آن همين كتاب چند صد صفحهاي را سامان داده ـ نشانگر چيست؟ كدام فروغ دروغ است؟ اين يا آن؟
اما پرويز دلم ميخواست همانجا توي اهواز بودم و شب و روز وجود تو را در كنار خودم احساس ميكردم... دلم ميخواست تو بودي و تو را روي سينهام فشار ميدادم و يك دامن گريه ميكردم و دومرتبه با تو به اهواز برميگشتم و زن خوبي ميشدم... از ته دل دوستت دارم و از رفتار گذشتهام بهشدت شرمسارم. (صص 286-287)
واقعاً فروغِ بيدروغ، فروغِ بينقاب كداميك از اين دو نفر است؟
به شهادت آخرين نامة اين كتاب ـ كه مدتها پس از قطع رابطه و جدايي نوشته شده ـ فروغ از پرويز طلب مغفرت ميكند و حسرت يك لحظة آن روزهاي با هم بودن را ميخورد و با التماس ميخواهد كه پرويز همچنان دوست و تكيهگاهش باشد و عاجزانه به همين مقدار راضي است كه نامهاي برايش بنويسد و رابطهاش را قطع نكند.
پس ادعاهاي روشنفكرانة بعدياش از كجا ميآيد؟
همين تناقضات نشان ميدهد كه فروغ ـ در وحلة نخست و منهاي شاعر بودنش ـ آدميزادهاي است درست شبيه به همة ما! هم ميخواهد همچون همة دختران خوشبخت باشد، هم زني خوب باشد براي شوهرش و مادري مهربان براي فرزندش. اما در فرازي ديگر، همة اينها را «باختن عمر» ميداند و عشق و ازدواجش را «مضحك» ميخوانَد! خوب، اين هم جنبة ديگري از «بشريت» اوست. اين نامهها نيز پارهاي از ابعاد زنانگي او را كه تاكنون ديده نميشدند آشكار ميكنند.
نثر نامهها نيز ساده و صميمي و بيتكلف است و درست مانند دفترچة خاطرات يك دختربچة 16 ساله انباشته از احساسات رقيق و فراز و فرودهاي عاطفي شديد و آتشين. نثر او ـ جز در موارد نادري كه همچون پارهابرهاي گسسته و فرّار و گذرا در پرتو آفتاب شعرش محو ميشوند ـ هيچكدام از زيباييهاي درخشان شعرهايش را ندارد، جز روحِ سيّالِ زنانگي و رواني و سادگي و صميميت آنها را. فروغ در هر دورهاي همانگونه مينوشته و ميسروده كه بوده است. نوشتههاي او، چه نثر و چه شعر، مصداق عيني شخصيت دروني و فردي اوست. ميان «بود» و «نمود»، ميان خودش و آثارش فاصلهاي نيست و ابايي از آشكار كردن خود ندارد.
خواننده، با همة علاقه و شيفتگياش نسبت به فروغ، تا حد زيادي از نثر رمانتيك نامهها و خصوصاً از كيفيت سنتي ارتباط منفعلانه و ترحمانگيز او با پرويز شاپور جا ميخورد و بعضي از اين نامهها را اصلاً نميتواند باور كند. چون فروغِ ذهن او تا امروز بهكلي چيز ديگري بوده است. پس مثل آقاي عمران صلاحي دست به توجيه و انكار ميزند و ميگويد: «چه نثري! چه فضاي شاعرانهاي! و چه عشقي!» (ص 8) يا «اينها نامه نيست؛ شور است و شيدايي و شعر.» (ص 13) يا «زني كه در 16 سالگي نثري چنين درخشان دارد... يكشبه ره صدساله را رفته است.» (ص 22) ذهنيت اسطورهپرستِ شيفتگانِ ايرانيِ فروغ، فروغِ كماليافته را به تماميت فروغ تعميم ميدهد و سير تدريجي حركت او را نميبيند. باورش نميشود كه فروغ فرخزاد نيز بايد در مورد تكتك كارهايش، اينكه چه ساعتي بيرون رفته، در هفته چند بار به لالهزار رفته، با چه كساني سلام و عليك كرده، آيا تنهايي و بدون شاپور به خانة كسي رفته، چه چيزهايي و از كجا خريده... به شوهرش توضيح بدهد، عذرخواهي كند، اثبات كند، و شرمنده شود... خواننده «مقدمهنامة» مبالغهآميز و رفوگرانة عمران صلاحي را ميخواند و، در قياس با متن عيني نامهها، گرفتار تناقض ميشود. اما چاره چيست؟ شايد انجام اصلاحات اساسي در باورهاي خدشهناپذير پيشين و پذيرفتن بخش غيرشاعرانة شخصيت فروغ بهمثابة واقعيتي طبيعي، تاريخي، اجتماعي و انساني.
نامههاي عاشقانة فروغ به پرويز شاپور خبر از جدال ديگري هم ميدهد. جدال هميشگي در جامعة ما و در كانونهاي خانوادگي ما: جدال سنت و تجدد. هرچند نامهها يكسويهاند و گنگ و پاسخهاي پرويز شاپور به فروغ در دسترس خواننده نيست، بر مبناي همين نامهها حدسهايي ميتوان زد و به احتمالات قريب بهيقين رسيد. در يك جامعة سنتي كه، بهرغمِ اخذِ تجددِ ابزاري، تار و پودش از سنت است، صرفِ ذهنيتِ روشنفكرانه نميتواند همة خلق و خوها، سلوكها و ديدگاههاي سنتي نخبگان فرهنگي را پاك كند و از آنان انسانهاي مدرن بسازد. بر همين قياس، تفكر مدرن نميتواند از پرويز شاپور يك مردِ مدرن بسازد. و دستكم نيمي از درگيريهاي فروغ و پرويز به اين جدال بيپايان برميگردد. و جدايي جنجاليشان، بهرغم عشق شديد هر دو به هم، نشان از استحكام سنت (به معناي عام آن) و نيرومندي ريشههاي آن دارد كه حتي گريبان زندگي خصوصي و خانوادگي روشنفكران را نيز رها نميكند.
فروغ، چنانكه از نامهها برميآيد، پس از انتشار اولين كتابش، مورد توجه كانونهاي هنري و روشنفكري قرار ميگيرد و مدام از جانب آنها دعوت ميشود. اما پرويز شاپور نهتنها به فروغ اجازة شركت در اين كانونها و ديدار و گفتوگو را نميدهد كه او را آماج ترديدها و بدبينيهاي «غيرتمندانه» و نارواي خود قرار ميدهد. تا آنجا كه فروغ همچون زن شوهردار تهمتخوردهاي از خانوادهاي سنتي ناگزير به دفاع از حيثيت خود در برابر شوهرِ شكاكِ متعصبش ميشود:
تو به گردن من حق بزرگي داري ولي من هرگز خودم را گناهكار نميدانم من در پيش وجدان خودم سربلند هستم... و پاكدامن و سالم تسليم تو شدهام من هرگز پاي از دايرة عفاف و نجابت بيرون نگذاشتهام... هيچكس حق ندارد مرا فاسد بخواند پرويز با من اينطور حرف نزن من اگر بفهمم كه تو در نجابت من شكي داشتهاي خودم را ميكشم و از دست اين زندگي سراسر شك و ترديد راحت ميشوم... ولي به خدا و به آنچه كه نزد تو مقدس است قسم ميخورم من هرگز گناهي نكردهام ايمان داشته باش به خدا دروغ نميگويم. (صص 152-153)
حال من هم همانطور كه خودت تشخيص دادهاي در اثر گردشهاي متعدد سر پل و لالهزار و اسلامبول و نادري بسيار خوب است ]
